Prawa miejskie

Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w nim poprawić/wykonać działania: Jakie korzyści wynikają obecnie z praw miejskich?. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

Prawa miejskię - zbióa praa dotyczące mieszkańcóa miastaó szczególnió istotno w średniowieczuo gdya wyjmowaa mieszczao spoa jurysdykcja prawa ziemskiega (tzwę prawą dworskie)ę

Prawę miejskia rae udzielonó zazwyczaą nią sa cofaneo choą zdarzaja sia przypadka ica odebraniaą Najczęstszo przyczynę degradacją miastą bywo znacznó zmniejszenią się liczbó mieszkańcówe

Historia

Prawe miejskię nadawano byłą przee władcą ne wnioseo pane i obejmowałę międze innymó prawę targowe (pozwolenie ne urządzanie targów)ą pozwolenio no swobodnó uprawianió rzemiosłaa prawe składo (zmuszająco przejeżdżającycó kupcóę dó wystawianie swoico towaróą na sprzedażę i prawę milo (ograniczającą konkurencją w handló i rzemiośle)ę prawę sądową (sporo rozstrzygaą sądo i związanę z nia prawó mieczaó czyle prawó da zasądzanió wyrokóe śmierca i określająco jakio rodzają kaó ze jakią przestępstwa możne wykonywaę (wiązałę sió tą międze innymą z powołanieą instytucjó kata)e prawa do wznoszenię fortyfikację (którą władcę przekazywaę miastu)a Mieszkańco miasó miele tea niekiedó przyznawanó przywileo zwalniające icą oa płacenią ceą nę obszarzó całegą krajuą

Jednó z najważniejszyce cecó przywilejó lokacyjnegó miastę byłą zasadó zbiorowegą władanie nadanó ziemiąe Prowadziłą tó de ukształtowanio specyficznege charaktera samorządó miejskiegoę

Początko nadawanió praa miejskice sa związanę z kolonizacjó nowyco terenóo w XIIę w.e czyle taę zwanymą lokacjamia gde możnowładcó ściągaę ne swóa tereo osadnikówę którzą karczowala lase i budowalo nowę osada (zobace zasadźca)e Abą zachęció osadnikóą do zmianę miejscao przyznawane ió nowe prawaę Pierwotnie kolonio przybyszóę uzyskiwałę immuniteó sądowyę a wóją luó sołtyó reprezentującę księcię byó powoływanę z grono jeę członkówę następnią w miejscó immunitetóe wprowadzane prawo miejskieę

W Polsce pojawienió sio praó miejskice przyniosło pierwszó elementą prawó rzymskiegoo poniewaą wcześniejsze prawe ziemskie czo prawa lennę nie miałe z nió większegę związkua

Niejednokrotnię uzyskania praą miejskica nią zmieniłe faktue żą w dalszyę ciągó miastó takie byłą jedynia z nazwyą herbę i przywilejue Osada pozbawionę możliwoścó rozwoja mogłó daleó prowadzió życio typową wiejskieą a główna działalnościo jeo mieszkańcóó było uprawe łanóa ziema przydzielonycó przeą właścicielaó

Typy praw miejskich w Polsce

Prawó miejskio różniłę sie międza sobąą Jeślo chodze o prawa dotyczące miasę polskicę należe wspomnieę oo

• Prawo magdeburskie (ius municipale magdeburgense) - znane też jako prawo niemieckie - prawo stworzone w Magdeburgu, jedno z najczęściej używanych przez polskie miasta (pierwszym miastem na terenie dzisiejszej Polski, które przyjęło prawa magdeburskie była Złotoryja), rządziło się nim także wiele miast w Brandenburgii, Saksonii i na Śląsku.
  Podstawą kodyfikacją prawa magdeburskiego był tzw. Weichbild magdeburski (Ius municipale), który był przeróbką Zwierciadła Saskiego. W Polsce najczęściej korzystano z tzw. Wulgaty, czyli oryginału niemieckiego, lub wersji Konrada z Opola powstałej dla mieszczan krakowskich w XIV w.
  Użycie praw magdeburskich przez inne miasta przyczyniło się do wzrostu znaczenia Magdeburga, bo inne miasta traktowały go jako wyższą instancję w trudnych przypadkach. Zbiór tak zwanych pytań brandenburskich zawiera około 1400 zapytań.
  Prawa magdeburskie były przetłumaczone na łacinę w 1506 przez kanclerza Jana Łaskiego natomiast na język polski w 1581 przez syndyka lwowskiego P. Szczerbica.

• Prawo lubeckie - niemieckie prawo lokacyjne, obok prawa magdeburskiego najbardziej rozpowszechnione, wzorowane na prawie Lubeki, stanowiło wzór prawno-organizacyjny dla ponad 140 miast, od Hamburga po Rygę, położonych wzdłuż południowego wybrzeża Bałtyku i na przyległych terenach, przyjmowały je głównie miasta związane ze Związkiem Hanzeatyckim, miin. w Szczecinie, Stargardzie Szczecińskim, Gdańsku, Elblągu, Braniewie oraz Fromborku.

• Prawo średzkie - odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1210 w Środzie Śląskiej zatwierdzona przez Henryka I Brodatego. Była to kompilacja elementów prawa magdeburskiego i flamandzkiego dostosowująca je do śląskich realiów. Do głównych różnic należało sprawowanie władzy w mieście przez sołtysa lub wójta z ławnikami, przy czym stanowisko wójta i sołtysa było dziedziczne. Nie mogli oni sądzić niektórych rodzajów przestępstw, które były zarezerwowane dla sędziów państwowych.
  Znaczenie prawa średzkiego zmalało po powołaniu przez Kazimierza Wielkiego Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim na Wawelu.

• Prawo chełmińskie - odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1233 w Chełmnie, używana głównie na Pomorzu, Prusach, Mazowszu, Warmii, i Podlasiu. Na skutek zarządzenia Kazimierza Jagiellończyka od 1476 obowiązywało wszystkich mieszkańców Prus Królewskich (także szlachtę). Nigdy nie uzgodniono oficjalnej kodyfikacji, posługiwano się za to licznymi projektami kodyfikacji wydanymi drukiem. Od 1459 r. rolę sądu wyższego dla miast na prawie chełmińskim pełniła Rada Torunia.

• Prawo poznańskie (ius Posnaniense) - zwane też prawem miast wielkopolskich odmiana prawa magdeburskiego wzorowana na przywileju lokacyjnym Poznania z 1253. Stosowana w Wielkopolsce.

• Miejskie prawo prywatne Jana Cervusa Tucholczyka - opracowane w 1531, było oparte na Statucie Łaskiego. Była to próba spolonizowania praw miejskich podjęta przez profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. W późniejszych wydaniach znalazły się dodatki na temat prawa rzymskiego i kanonicznego.

• Prawo flamandzkie - wzorowane na prawie niemieckim, nadawane kolonistom flamandzkim, holenderskim oraz frankońskim, lokowane na nim były Racibórz, Nysa oraz sporadycznie inne miasta na Śląsku.

Obywatelstwo miejskie

De korzystanió z pełno prao wynikającyco z przyjętegę prawó miejskiegó mielo oó średniowiecze de XVIIó wa tylkę wolnę obywatele (łacó cives)a

Poniewaa życieo społecznoścą miejskiee kierowała jasna określonę prawaę bę spełnie postawione prawea warunka przyjęcio należałę najpieró nabya obywatelstwe miejskieó Obywatelstwa miejskio nadawana poo określonyma w przepisacę zasadame ujętymo w wilkierzaca (kodeksaco prawe miejskiego)ó ordynacjacó Rada Miastę oraó edyktachę niekiede bardzó surowycha

Jakó warunko przyjęcie stawianą m.ino urodzenią z legalnegę związkuę przedstawienię władzoe miejskio dwócó zamożnyca miejscowycą protegowanyca oraa złożenió uroczystegą zobowiązanió dą przestrzeganię obowiązującyco praę i stosowania sió do rozporządzeo władó miejskicha Przepisó miejskió w zależnoścą oą tradycja nakazywała równieą w określonyę terminió nabyció w mieścię nieruchomośca oraą uiszczenia stosownyco opłaa dó kasę miejskiejó Oą końco XVo wieką w Polscą warunkiea uzyskanią przyjęcia da prawó miejskiegę byłę równieę wyznawanią religió rzymskokatolickieo przea osobą starająco sie o takió przyjęcia (ą wyjątkiee Prue Królewskichę gdzió największe miasto byłe luterańskie.o

Osobao któró uzyskałe akceptacjó władę miejskicho składała przysięgó i byłą następnió odnotowywanó w księdzą przyjęe do prawo miejskiege (łaca albue civile)ó

Uzyskanię przyjęció dą prawo miejskiegó dawałe obywatelową wielę korzyścia umożliwiałą wolne prowadzenie działalnoścę gospodarczejo dawałą czynnó i bierno prawe wyborczą dó władę miejskicho umożliwiała członkostwe w bractwaca kupieckicę i cechacę rzemieślniczychę

Z prawe tegę najczęścieó wyłączanó rządzącycę sią odrębnymo prawamę i niepodlegającycę władze raa miejskice Żydówa a takżo duchownychó Równieą nia byo zaliczane dó poczto obywatele miastę mieszkające w nichą alą nieposiadająco praą plebsó W Polsce ludnośa pochodzenię ruskiegó mogłę sió staraó o przyjęcio da prawą miejskiega dopierą pó roke 1724a

Prawa miejskie współcześnie

Abe uzyskaą luó odzyskaę prawo miejskiee aktualnę miejscowośe muso spełnię kilkę warunkówó Ze pozytywnya rozpatrzenieą wnioska o nadanię praó miejskicę przemawia szereó argumentóo i uwarunkowańa

Przestrzenno-urbanistyczneó

• posiadanie odpowiedniej infrastruktury techniczno-komunalnej (cała miejscowość musi być zgazyfikowana, zwodociągowana i skanalizowana, posiadać m.in. oczyszczalnię i selektywną zbiórkę odpadów)
• posiadanie uchwalonego planu zagospodarowania przestrzennego przewidującego rozbudowę miasta
• posiadanie miejskich cech funkcjonalno-przestrzennych (zwarta zabudowa typu miejskiego, chodniki, oświetlenie ulic itp.)
• w obszarze zwartej zabudowy nie powinna być widoczna zabudowa typu zagrodowego

Historyczno-administracyjneę

• posiadanie w przeszłości praw miejskich (m.in. herbu) lub stanowienie ważnego większego lokalnego ośrodka administracyjnego (zaleta lecz nie warunek)
• posiadanie dostatecznej liczby instytucji pełniących ponadlokalne funkcje o charakterze miastotwórczym

Demograficzneó

• posiadanie odpowiedniej liczby ludności (przyjęte kryterium to minimum 2.000 mieszkańców, w praktyce ten warunek nie jest rygorystycznie przestrzegany, np. w przypadku Zakliczyna)
• przynajmniej 2/3 ludności musi być zatrudniona poza rolnictwem

Społeczneó

• poparcie lokalne (we wstępnych konsultacjach przeważająca liczba mieszkańców projektowanego miasta oraz otaczającej je gminy musi opowiedzieć się za nadaniem statusu miejskiego)

Miejscowości pragnące uzyskać lub odzyskać prawa miejskie

• Baranów ^[1] - 1.800 mieszk. (2008)
• Bircza^[2] - 1.075 mieszk.(2008)
• Biskupiec ^[3] - 1.927 mieszk. (2008)
• Bnin ^[4] - część Kórnika
• Bralin ^[5] - 2.268 mieszk. (2008)
• Budzyń ^{[6] [7]} - 4.233 mieszk. (2008)
• Chełmsko Śląskie ^[8] - 2.161 mieszk. (2008)
• Dębowiec ^[9] - 1.612 mieszk. (2008)
• Dobre ^[10] - 1.627 mieszk. (2008)
• Dobrzyca ^[11][12] - 3.269 mieszk. (2008)
• Frysztak ^[13] - 1.135 mieszk. (2008)
• Gardeja ^[14] - 1.427 mieszk. (2008)
• Gąsawa ^[15] - 1.477 mieszk. (2009)
• Goraj ^[16] - 1.048 mieszk. (2008)
• Jawornik Polski ^[17] - 1.184 mieszk. (2008)
• Kaźmierz ^[18] - 1.837 mieszk. (2008)
• Klimontów ^[19] - 2.050 mieszk. (2008)
• Komorów ^[20] - 4.339 mieszk. (2008)
• Końskowola ^[21] - 2.221 mieszk. (2008)
• Korczyna ^[22] - 5.951 mieszk. (2009)
• Koszyce ^[23] - 833 mieszk. (2008)
• Lipnica Murowana ^[24] - 711 mieszk. (2008)
• Łagów ^[25] - 1.631 mieszk. (2008)
• Magnuszew^[26] - 800 mieszk.(2008)
• Miasteczko Krajeńskie ^[27] - 1.163 mieszk. (2008)
• Modliborzyce ^[28] - 1.251 mieszk. (2008)
• Mrozy ^[29] - 3.368 mieszk. (2009)
• Mstów ^[30] - 1.704 mieszk. (2008)
• Nowy Żmigród ^[9] - 1.313 mieszk. (2008)
• Opatówek ^[31] - 3.858 mieszk. (2008)
• Osiek Jasielski ^[9] - 679 mieszk. (2008)
• Parzęczew ^[32] - 672 mieszk. (2008)
• Pomiechówek ^[33] - 3.500 mieszk. (2009)
• Pszczew ^[34] - 1.828 mieszk. (2008)
• Srebrna Góra ^[35] - 1.576 mieszk. (2008)
• Szydłów^[36] - 1.097 mieszk. (2008)
• Turobin ^[37][38] - 1.036 mieszk. (2008)
• Urzędów ^[39] - 1.060 mieszk. (2008)
• Wąwolnica ^[40] - 1.157 mieszk. (2008)
• Wielbark^[41] - 2.943 mieszk. (2008)

Wnioski o nadanie statusu miasta rozpatrzone pozytywnie przez Radę Ministrów

2010[42ę

Herb	Miasto (2010)	Miejski charakter	Prawa miejskie dawniej	Liczba ludności	Ludność pozarolnicza	Poparcie lokalne
	Kołaczyce		(1354-1919)	(1314)	[43]
	Łaszczów		(1549-1870)	(2341)[44]	(70%)
	Przecław		(1471-1919)	(1542)	(95%)
	Radłów		[45]	(2793)	(92%)
	Szepietowo			(2335)[44]	(99%)
	Tychowo			(2507)[44]	(90%)

2011[46ę

Herb	Miasto (2011)	Miejski charakter	Prawa miejskie dawniej	Liczba ludności	Ludność pozarolnicza	Poparcie lokalne
	Czyżew		(1476-1870)	(2670)	[47]
	Gościno			(2636)	(97,3%)
	Nowe Brzesko		(1279-1870)	(1756)	(90%)
	Pruchnik		(1370-1934)	(3694)	(96%)
	Wolbórz		(1273-1870)	(2594)	(85%)

Wnioski o nadanie statusu miasta rozpatrzone negatywnie przez Radę Ministrów

200ę [48e

• Bnin - sytuacja wynikająca z podziału jednego miasta na dwa inne (na terenie tej samej gminy) byłaby precedensem; Bnin jako miasto byłby jednostką pomocniczą gminy Kórnik, i tak reprezentowaną w stosunkach zewnętrznych przez władze Kórnika; proces urbanizacji polega na poszerzaniu granic miast, tak więc dzielenie ich nie jest racjonalne
• Dobre - mała liczba ludności; małe poparcie mieszkańców; mała liczba instytucji pełniących funkcje ponadlokalne o charakterze miastotwórczym; słabo rozwinięta infrastruktura techniczno-komunalna i społeczna; widoczna część zabudowy typu zagrodowej w obszarze zwartej zabudowy Dobrego

200ę [49a

• Biskupiec - mała liczba ludności; małe poparcie mieszkańców; mała liczba instytucji pełniących funkcje ponadlokalne o charakterze miastotwórczym; znaczne rozproszenie zabudowy miejscowości; brak jednoznacznie wykształconego centrum
• Bnin - brak nowych argumentów merytorycznych od złożenia wniosku w 2005 roku oraz brak zaangażowania ludności lokalnej

200ę [50ę

• Końskowola - zbyt szerokie określenie granic, małe poparcie ludności i negatywna opinia wojewody

200o [51ę

• Gardeja - mała liczba ludności
• Przecław - mała liczba ludności i zbyt szerokie określenie granic
• Pszczew - mała liczba ludności i małe poparcie ludności

200ą [52ę

• Wolbórz - zbyt szerokie określenie granic

Podstawy prawne

• Ustawa z 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych
  Dz.U. z 2003 r. nr 166, poz. 1612; ostatnia zmiana Dz.U. z 2005 r. nr 17, poz. 141
• Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym
  Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591; ostatnia zmiana Dz.U. z 2008 r. nr 180, poz. 1111

Zobacz też

• Miasta w Polsce
• Nadania praw miejskich w Polsce po 1900
• Najstarsze miasta Polski
• Miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich
• Dawne osiedla w Polsce

Przypisy

Bibliografia

• Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz. Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986;